FORTUNISME KAN OMSLAAN IN EUROSCEPSIS
GEERT MAK: 'GEVAAR VAN ANTI-EUROPESE VOLKSBEWEGING BESTAAT.'

De angst voor de 'islamisering van de Nederlandse cultuur' lijkt één van de belangrijkste redenen voor de opkomst van de Lijst Pim Fortuyn. Maar zit de angst voor verlies van de nationale identiteit niet dieper? Het scenario van een anti-Europese tegenbeweging is niet denkbeeldig.

Paul Cliteur, hoogleraar rechtsfilosofie in Leiden, ziet een duidelijk verband tussen de opkomst van Fortuyn en de versterking van negatieve gevoelens over de Europese Unie in Nederland. 'Door globalisering wordt nationale identiteit steeds vluchtiger, ook voor Nederlanders. Daardoor is er sprake van een tegenbeweging die de nationale identiteit wil verankeren. De brede roep om een restrictiever immigratiebeleid is hiervan een onderdeel, maar de identiteitscrisis heeft ook zijn weerslag op het denken over Europa. Men ziet in de verdergaande Europese regelgeving een bedreiging voor de mogelijkheid van Nederland om grote migratiestromen te controleren. Daardoor wordt de afkeer van Europa vergroot.' Historicus Geert Mak, historicus en Europakenner, wijt de behoefte aan versterking van de nationale identiteit niet alleen aan de Europese integratie. 'Als reactie tegen globalisering en interna-tionalisering wil men terug naar het kleinschalige. Daarbij heeft Nederland altijd de neiging gehad in zichzelf te keren wanneer het niet goed gaat met het land.'

Volksbeweging
Mak vreest dat 'Europa' in de nabije toekomst wel verzet kan gaan oproepen. Pim Fortuyn slaagde erin onvrede over immigratie te mobiliseren. Het is volgens Mak mogelijk dat iets dergelijks met latente eurosceptische gevoelens gebeurt. 'Er kan een vergelijkbare situatie ontstaan als bij de val van het paarse kabinet. De Europese Unie wordt evenals het paarse kabinet gezien als een technocratisch geheel zonder gezicht. Het gevaar bestaat dat er een volksbeweging ontstaat, die zich hier tegen keert. Alle delen van het politieke spectrum hebben de afgelopen jaren en gedurende de verkiezings-campagne gefaald in het stimuleren van een discussie over Europa.' Volgens Hans van Mierlo, afgevaardigde voor Nederland in de conventie over de toekomst van Europa, is de opkomst van rechts in Europa niet te verklaren door een anti-Europese houding. 'De golf van rechtse overtuigingen in Europa heeft niet zonder meer te maken met een eurosceptische houding van de Europese bevolking, maar veeleer met gevoelens van onzekerheid over immigratie. Door aanhangers van de Lijst Pim Fortuyn wordt wel een soort van 'Nederlanderschap' geuit, maar dit is cultureel van aard. Het betekent niet dat men bang is dat de Nederlandse staat zijn soevereiniteit verliest aan de EU. Het gevaar is wel dat Europa door het optreden van rechts alleen in negatieve zin in de publiciteit komt, wat op lange termijn tot de roep om de-europeanisering kan leiden.'

Regentendom
Joep Leerssen, hoogleraar Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat twijfels over de nationale identiteit allemaal terug zijn te voeren op de Haagse politiek. 'Negatieve gevoelens over de Europese Unie moeten gezien worden als een projectie van een veel dieper liggend probleem dat naar voren is gekomen tijdens de verkiezingen. Gaat hier in feite om angst voor het verlies van het contact tussen de burger en de Nederlandse politiek, waarbij Brussel als bliksemafleider fungeert. Dit probleem was de gemeen-schappelijke noemer van Fortuyn' skritiek op het regentendom en zijn xenofobie.' John Leerdam, directeur en artistiek leider van Cosmic Theater Amsterdam, ziet de steun vanuit de bevolking voor de Europese Unie geenszins in gevaar komen. 'Politici hebben verzuimd het belang van de behoefte aan identificatie onder ogen te zien. Het electoraat van Fortuyn heeft behoefte aan identificatie met zijn 'soap-opera', dat een nieuwe rijkdom vertegenwoordigt. Hierbij gaat het niet om het benadrukken van een nationale identiteit voor de Nederlandse bevolking, maar om de grote behoefte aan het benoemen van de onvrede.'

terug naar de index